( افغان ) باشند « 1 » كه زبان ايشان پشتو بود و چون بقول همين زاير زبان و خط مردم هو - سى - نه ( غزنه ) با ولايات ديگر اختلاف داشت « 2 » حدس ميتوان زد كه زبان غزنى و فلنه سابق الذكر يكى باشد . اما زبان عربى در دو قرن اول هجرى ، در افغانستان نفوذ كرده و تا حوالى درياى سند رسيد ، و دليل آن كتيبهء عربى و سنسكريت است كه در سنه ( 243 ه ) در تاريخ بنائى به دو زبان نوشته‌اند ، و بر يك سنگ كلان در وادئ توچى و زيرستان يافته شده ، و اكنون در موزهء پشاور موجود است ، و از ملاحظهء آن دريافته ميتوانيم كه درين عصر نفوذ ادب و زبان و رسم الخط كوفى عربى ، تا اواخر ولايات شرقى افغانستان رسيده بود . در لهجه‌هاى زبان فارسى نيز در خراسان تفاوتى موجود بود ، كه در سه قرن اول اسلامى مورخان بدان اشارتها دارند ، مثلا المقدسى در زبان مردم سيستان تحامل و تكلف و از ته سينه برآوردن را يادآورى كرده ، و زبان بست را از ان بهتر ميداند ، و زبان بلخ را با وجود كلمات زشت ، بهترين زبانها گويد ، در حالى كه زبان هرات را وحشى شمارد ، كه مردم آنجا سخن را بد ادا كنند . وى گويد : كه زبان غرستان بين زبان هرات و مرو ، و زبان گوزگانان بين مروزى و بلخى ، و زبان باميان و طخارستان نزديك بلخى است ، جز آنكه در اندو مغلقيى باشد . « 3 » آيين بودائى و اوضاع عمومى در عصر هيون تسنگ كه اوايل ظهور اسلام باشد آيين بودا مذاهب و طرق متعدد داشته و تا هژده مذهب در ان موجود بود ، كه اتباع آن براى ثبوت مشرب خود با ديگران در نزاع و اختلاف بوده و هر يكى پيروان و پيشوايان جداگانه‌يى داشتند . عموما در افغانستان پيروان دو مذهب بودايى بنام مذهب كبير و مذهب صغير

--> ( 1 ) - جغرافياى قديم هند 89 ( 2 ) - سى - يو - كى كتاب 12 مبحث تسوكوچا ( 3 ) - احسن التقاسيم 334 به بعد .